ابو القاسم گرجى
111
ادوار اصول فقه
اين نقل قولهاى مكرّر « شيخ » از « سيّد » در غالب مسائل ، خصوصا در نيمهء دوم كتاب « 1 » كه بجز چهار مورد « 2 » هيچكدام به كتابى از كتب « سيّد » مستند نيست از كدام كتاب او اقتباس شده ؟ آيا همه از كتابى غير « ذريعه » اخذ شده است ؟ آن كتاب كدام كتاب است ؟ . در گذشته دانسته شد كه تأليف « عدّه » جز چند صفحهاى از آغاز آن در حال حيات « سيّد » نبوده ، پس نمىتوان سؤالات را از اين راه كه عدّه پيش از « ذريعه » تأليف يافته پاسخ گفت ، بلكه يا بايد گفت كه : كتابها و رسائل ديگر « سيّد » مورد استناد « شيخ » بوده و چون بين آن كتابها و رسائل و بين « ذريعه » تشابه كامل وجود داشته ، لذا بين « عدّه » و « ذريعه » نيز تا اين حدّ تشابه پيدا شده است . « سيّد » خود در مقدّمهء « ذريعه » ( ص 4 ) گويد : « و لعلّ القليل التّافه من مسائل أصول الفقه ممّا لم أملل فيه مسألة مفردة مستقلّة مستقصاة لا سيّما مسائله المهمّات الكبار » و چهبسا همه و يا قسمتى از آن مسائل در دست نيست . و يا اينكه مطالب نقل شده را مرحوم « شيخ » از محضر درس « سيّد » استفاده كرده است . و يا از أجزاء همين « ذريعه » پيش از اينكه به صورت كتابى مستقلّ درآيد ، اقتباس نموده است . و بالاخره ممكن است از همين « ذريعه » استفاده كرده باشد ، لكن پس از تدوين صفحاتى از آغاز كتاب ، يعنى مرحوم « شيخ » پس از تدوين صفحاتى از « عدّه » به كتاب « ذريعه » دستيافته ، نهايت به علت غفلت يا احساس عدم ضرورت ، نامى از آن نبرده است . تأثير دانشمندان متقدّم در « شيخ » : مرحوم « شيخ » در اين كتاب از دانشمندان شيعه تنها دو تن از استادان خود را نام مىبرد : يكى « شيخ مفيد » و ديگرى « سيّد مرتضى » . او اين دو تن را با تجليل تمام ياد مىكند و به تحقيق مىتوان گفت كه بيش از هر دانشمند ديگر اعمّ از شيعى يا سنّى ، تحت تأثير افكار و نظرات « سيّد مرتضى » قدس سرّه بوده است .
--> ( 1 ) - رجوع شود به صفحات 2 ، 13 ، 28 ، 34 ، 68 ، 86 ، 87 ، 124 ، 170 ، 177 ، 179 ، 189 ، 192 ، 199 ، 203 ، 209 ، 247 ، 255 ، 290 ، 296 ، 303 . ( 2 ) - رجوع شود به صفحات 34 ، 179 ، 255 ، 290